Quy hoạch Hà Nội năm 1885

Rõ ràng, các thành phố lớn nói chung, đặc biệt là thủ đô Hà Nội với những mâu thuẫn căng thẳng giữa bảo tồn và phát triển, giữa việc khẳng định vị thế chính trị - văn hóa - xã hội và phát triển kinh tế, rất cần một nhạc trưởng, một KTS trưởng để làm hoàng tử đủ tầm, đánh thức cô Lọ Lem Hà Nội. Ai cũng dễ đồng thuận với việc phải có KTS trưởng để chịu trách nhiệm về bộ mặt thành phố, nhưng lại phát sinh rất nhiều mâu thuẫn khi bàn cụ thể đến vai trò cũng như cơ chế cho KTS trưởng.

PGS.TS.KTS Trần Trọng Hanh, Hiệu trưởng ĐH Kiến trúc (Hà Nội), người 9 năm đồng hành cùng mô hình KTS trưởng (ở cương vị Vụ trưởng Vụ Quản lý Kiến trúc - Quy hoạch, Bộ Xây dựng) khẳng định "Nên rút kinh nghiệm bài học chúng tôi đã mắc phải trong 9 năm. KTS trưởng giúp việc trực tiếp cho Thị trưởng, nhưng phải phản biện và tôn trọng lẫn nhau. Thị trưởng là chính khách nên rất cần đến KTS trưởng về chuyên môn".

Nhưng theo ông Hanh, KTS trưởng lại "không thể là một nhà chuyên môn thuần túy, mà phải là một nhà phối hợp (coordinator), theo mô hình "hội đồng quy hoạch" của nhiều nước (Australia, Thái Lan, Malaysia, Indonesia...). Hội đồng sẽ có sự tham gia của các sở, hội nghề nghiệp, những nhà chuyên môn độc lập, những nhà văn hoá học". Theo mô hình này, KTS Trần Trọng Hanh ví KTS trưởng như "Chủ tịch quốc hội", tổng hợp các ý kiến và đưa ra quyết định của mình. Bởi, nếu chỉ một mình KTS trưởng quyết định mọi thứ, giữ quá nhiều trọng trách cá nhân thì dễ "quá tải", chưa kể khi có nhiều quyền lực thì dễ sinh vụ lợi.

KTS Đào Ngọc Nghiêm, người đã từng trải qua cả hai vai trò (KTS trưởng và Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội) lại khẳng định: "Không thể xác lập KTS trưởng phải là Chủ tịch Hội đồng Kiến trúc - Quy hoạch. Vì hội đồng này muốn có hiệu quả phải gắn với người lãnh đạo chính quyền đô thị và họ phải cân nhắc từ tham mưu của nhiều ngành, nhiều thành viên trong hội đồng để có quyết định với trách nhiệm mà Luật pháp đã khẳng định".

Phố cổ và phố mới ở Hà Nội

Vậy thì, KTS trưởng là nhà chuyên môn quy hoạch kiến trúc hay nhà phối hợp? Đứng đầu hội đồng Quy hoạch - Kiến trúc hay có vai trò độc lập? Đã có KTS trưởng rồi, có cần Sở Quy hoạch - Kiến trúc nữa không? Chính phủ ban hành văn bản cho phép 2 thành phố lớn vẫn giữ Sở Kiến trúc - Quy hoạch đến 2010, để họ yên tâm đẩy mạnh hoạt động. Nhưng còn sau đó? KTS trưởng không thể vừa làm quy hoạch, vừa tư vấn cho thành phố phê duyệt quy hoạch. Và, có chồng chéo không giữa một Văn phòng KTS trưởng và một Sở?

KTS Nguyễn Trực Luyện: KTS trưởng chỉ làm tư vấn thì sẽ không có tác dụng! Mỗi lĩnh vực của phát triển đô thị sẽ đòi hỏi những chuyên môn riêng, nhưng muốn thành phố vận hành hiệu quả thì kiến trúc - quy hoạch phải có vai trò chủ đạo, phải "đi trước" và chi phối các lĩnh vực còn lại (giao thông, điện nước, nhà đất...). KTS trưởng, vì thế, sẽ là nhạc trưởng chịu trách nhiệm về bộ mặt thành phố, và có ý kiến quyết định trong những vấn đề về phát triển đô thị. Nếu KTS trưởng chỉ làm tư vấn cho chủ tịch thành phố (hoặc thị trưởng) thì sẽ không có ý nghĩa, KTS trưởng  phải có trách nhiệm và quyền hành để làm tốt vai trò nhạc trưởng về kiến trúc - quy hoạch. Vì hội đồng KT - QH giải quyết vấn đề KT - QH, nên phải là "công cụ" giúp cho KTS trưởng. Vì thế, KTS trưởng phải là chủ tịch hội đồng KT - QH. Khi đó, không cần Sở QH - KT nữa, vì nhiệm vụ quản lý hành chính nhà nước thì đã có Sở XD, Sở Tài nguyên - môi trường đảm nhiệm. KTS trưởng sẽ quyết định tư tưởng phát triển đô thị, tổ chức việc làm quy hoạch và giám sát việc thực hiện quy hoạch.

Để tham mưu, tư vấn chính xác cho thành phố, văn phòng KTS trưởng cần đủ quyền hạn để tiếp cận thông tin, làm việc với các sở ban ngành. Nhưng làm thế nào để những ý kiến chuyên môm của KTS trưởng được Chủ tịch Thành phố chấp thuận và đảm bảo nó sẽ được thực thi tại các sở, ban ngành? Rồi các thành phố lớn có cần KTS trưởng quận không? Hay một nhân sự thuộc văn phòng KTS trưởng thành phố được giao phụ trách một quận? Chẳng gì thì một quận của Hà Nội, TPHCM quy mô cũng không kém một đô thị nhỏ. Chưa kể, thành phố Hà Nội còn sắp mở rộng, chỉ một KTS trưởng không thể "ôm xuể" cả thành phố.

Để khắc phục nhược điểm của mô hình cũ, KTS trưởng thành phố sẽ do chủ tịch bổ nhiệm, trên cơ sở thống nhất với các Hội nghề nghiệp. Nhưng liệu rằng, được bổ nhiệm bởi Chủ tịch thành phố, KTS trưởng có dám hiện quyền phản biện không? Hay Chủ tịch thành phố sẽ chọn người của mình là KTS trưởng để "tuy 2 mà 1"? Nếu chỉ tư vấn mà không thật sự chịu trách nhiệm thì vai trò, vị thế của KTS trưởng sẽ trùng lặp với vai trò của Hội nghề nghiệp. Điều gì sẽ xảy ra nếu Chủ tịch thành phố không cần "hỏi ý kiến"? Vậy thì, chủ tịch thành phố hay KTS trưởng sẽ chịu trách nhiệm cho bộ mặt thành phố?

KTS Nguyễn Thúc Hoàng, Phó Chủ tịch Hội KTS Việt Nam cho rằng "Nguyên tắc thì Chủ tịch quyết định người làm KTS trưởng, và chịu trách nhiệm về quyết định đó. Từ sau 2010, Quốc hội sẽ thông qua Quy chế mới, trong đó trách nhiệm và vai trò của Thị trưởng (chứ không phải là Chủ tịch thành phố) chịu trách nhiệm về bộ mặt thành phố. Hy vọng với cơ chế mới, trách nhiệm khác thì cách nhìn nhận để chọn lựa người KTS trưởng sẽ khác".

KTS Trần Trọng Hanh đưa ra yêu cầu về Thị trưởng và mối quan hệ giữa Thị trưởng và KTS trưởng còn cụ thể hơn: "Vua sáng thì mới có tôi hiền. Thị trưởng phải là người không độc đoán, biết tôn trọng tính quy luật khách quan, tính khoa học. Nếu không thì KTS trưởng có quyền "chia tay" thị trưởng".

Nghĩa là, dù đã có bài học của 9 năm thất bại thì chức năng, quyền hạn và vai trò của KTS trưởng cụ thể phải như thế nào mới có hiệu quả vẫn còn... mông lung lắm.

                                                                                               (Theo )